Datainnsamling - kvifor og korleis?

Det fins mange ulike måtar å samle inn data på, men dei har alle fellestrekk og eit felles mål - å finne ut meir om ei bestemt brukargruppe eller eit spesifikt problem. I dette blogginnlegget vil eg prøve å skildre forskjellane på eit utval metodar for å gjere datainnsamling, samt beskrive kva formål kvar av dei passar best til. Målet er å gi deg som skal i gang med datainnsamling ei veiledning til kva metode du bør velje og kva som er viktig å tenkje på undervegs.

Kvifor samlar vi inn data?

I ein utviklingsprosess gjer ein mange val underveis. Det kan vere val knytt til utsjånad, funksjonalitet, framgangsmåte og så vidare. Når vi utviklar med brukarane i fokus (User-centered design) er det viktig at alle val som blir gjort byggjer på tilbakemelding frå brukarar eller tidlegare erfaringar frå liknande prosjekt, og det er nettopp difor vi samlar inn data. I somme tilfeller tenkjer du kanskje at du kan gjere val basert på eigne erfaringar fordi du kjenner tenesta som det skal samlast inn data om godt. Men sjølv om du i teorien tilhøyrer målgruppa betyr det ikkje at meiningane dine er objektive eller representative for målgruppa. Vi har alle med oss "baggasje", og utfordringa er å ikkje ta med oss dette i utviklingsprosessen. Kanskje likte du ikkje den nye stolen til venninna di fordi eks-kjærasten din hadde ein som var lik? Kanskje likte du ikkje måten eit problem var løyst i ein Android mobilapplikasjon, fordi du er fast bestemt på at iPhone er best? Når vi utviklar ei teneste står utfordringane i kø, og ein må gjere mange val, ofte under tidspress. Då må ein gjere valg basert på empiri, ikkje kva ein sjølv tenkjer er lurt akkurat då.

Ein anna viktig grunn til å samle inn data er å finne ut om behovet eller problemet du skal løyse faktisk eksisterer eller er riktig. For det er ikkje nødvendigvis slik at "alle idear er gode idear". Eit eksempel på dette er når Ford spurte kundane sine kva dei hadde behov for. Kundane svarte at dei trengte ein raskare hest. Ford svara med å lage ein bil, og  sjølv om dette ikkje vart det kundane trudde dei hadde behov for, var bilen ei betre løysing på behovet, å komme seg frå A til B raskare, enn ein raskare hest.

Kva ynskjer du å finne ut?

Tidleg i ein datainnsamlingsprosess har ein som regel behov for å forstå kva brukaren faktisk treng og korleis dei ulike funksjonane i tenesta bør henge saman. Undervegs og seinare ynskjer ein å sjekke at ein har forstått behova og at tenesta er intuitiv i bruk. For å vere sikker på at du får svar på det du lurar på er det viktig å definere tydelege mål for datainnsamlinga. Eit mål kan vere opent som for eksempel "å finne ut korleis studentane organiserer studiekvardagen sin" eller meir spesifikt "å finne ut korleis kalendaren på emnesidene fungerer for studentane". Ein anna måte å definere mål på er å lage hypoteser som ein ynskjer å bekrefte eller avkrefte. Når ein skal definere mål kan det vere lurt å vurdere kva ein skal bruke dataene til i etterkant. Skal du forbetre ei teneste er det for eksempel lurt å finne ut kva som fungerer/ikkje fungerer og kvifor brukarane meiner at det er slik. 

Kven skal ein samle inn data frå?

Det er viktig at alle brukarar som det vert samla inn data frå er i målgruppa til tenesta. Dersom vi skulle ha laga eit nytt LMS (Learning Management System), som for eksempel Fronter, ville det ha vore naturleg å bruke studentar og forelesarar som er framtidige brukarar av systemet i datainnsamlinga, framfor å spørre mannen i gata. I somme tilfeller kan ein berre gå ut og spørje tilfeldige, men i dei fleste tilfeller ynskjer ein å snakke med ei spesifikk gruppe, og ein bør då setje seg klare rammer for kven ein skal spørje. Eit eksempel på dette kan vere: Alle deltakarane skal vere studentar eller forelesarar, og det bør vere like mange frå kvar av desse gruppene. I somme tilfeller bør ein og inkludere andre variablar som kjønn (like mange kvinner og menn), alder (definerte aldersgrupper med like mange frå kvar gruppe), fagområder (like mange frå kvart fagområde) og så vidare. 

Det fins mange måtar å velje ut brukarar til ei datainnsamling. Eg skal ikkje gå i detalj om dette her, men hovudtrekka er at ein enten kan finne tilfeldige deltakarar på ein spesifikk stad der ein reknar med at flesteparten er i målgruppa, for eksempel på Blindern campus, eller ein kan sende ut invitasjonar om deltaking. Dersom målgruppa har mange variablar i utvelginga kan det vere lurt å sende ut invitasjonar, slik at ein på førehand kan sikre at dei utvalte brukarane er i målgruppa.      

Kva metode bør du velge? 

Val av metode avhenger av kva du ynskjer å finne ut. Tabell 1 oppsummerer metodane basert på eit par enkle men viktige variablar: "antall deltakarar" du bør inkludere, "tid" du bør setje av pr. intervju/observasjon osv., "Svar på "Kvifor?"" - om det er mogleg å stille oppfølgingsspørsmål og få vite kvifor dei gjer eller seier det dei gjer, og om metoden samlar inn kvalitative (tekstleg/dybde) eller kvantitative (kan teljast) data.

Tabell 1 - Samanlikning av metodane
  Antall deltakarar Tid? Svarar på "Kvifor?" Kvalitativ/kvantitativ
Intervju 2-8 20-45 minutt Ja Kvalitativ
Observasjon 2-5 eller gruppe Avhengig av aktivitet Nei (Ja, dersom deltakande observasjon) Kvalitativ, men kan og vere kvantitativ
Spørreundersøkelse 20+ (ofte store grupper) Nei Kvantitativ
Workshop F. eks. 2 grupper av 4-6 personar 3 timar Ja Kvalitativ

Intervju

Intervju er ein god metode å starte med når du skal bli kjent med eit nytt område i eit prosjekt. Dette fordi du kan stille konkrete spørsmål, men samtidig la intervjuobjektet styre samtalen dersom det blir tydeleg at det er andre tema som opplevast som viktigare for brukaren. Eit intervju er kan vere meir eller mindre strukturert. Med strukturert meinar vi graden av styring frå intervjuaren si side. Eit strukturert intervju har forhandsbestemte spørsmål som ein ynskjer svar på, i motsetnad til eit ustrukturert intervju der samtalen er mer open og kun vert styrt av eit eller fleire tema. Eit semistrukturert intervju er ei blanding av dei to, og er som regel den teknikken vi i UX-gruppa brukar mest, rett og slett fordi det gir oss moglegheit til å variere mellom å stille spørsmål og å la intervjuobjektet snakke fritt. Vidare kan eit spørsmål vere ope eller lukka. Dette refererer til i kva grad vi gir rom for deltaljering i svaret. Eit ope spørsmål kan for eksempel vere "Kva er meininga med livet?" medan ein lukka spørsmål kan vere "Kva likar du best av Pepsi og Cola?".

Nøkkelen til eit godt intervju er å ha ein god og relativ uformell tone med intervjuobjektet utan at ein blir uprofesjonell. Det handlar om å få intervjuobjektet til å slappe av, slik at vedkommande kan svare ærleg og utfyllande, og samstundes gje beskjed dersom noko skulle opplevast som ukomfortabelt eller om intervjuobjektet har spørsmål. 

Intervju er ein svært fleksibel metode og kan både brukast når ein ynskjer å gå i dybden på ulike problemstillingar (opne spørsmål) og når ein kun treng korte og konsise tilbakemeldingar (lukka spørsmål). Ein av fordelane med å bruke intervju er at ein får kontroll over situasjonen slik at ein kan supplere med informasjon dersom ein brukar ikkje forstår eit spørsmål, og ein kan stille oppfølgingsspørsmål dersom ein ikkje forstår svaret frå intervjuobjektet. Ei ulempe med intervju er at det kan vere tidkrevjande ettersom ein må rekne med ein del arbeid i forkant for å avtale tidspunkt med deltakarar og planlegge intervjuet, og i etterkant for å transkribere og analysere intervjuet, i tillegg til at sjølve intervjuet fort tek litt tid. Når ein skal gjere eit intervju kan det vere lurt å alltid vere to personar slik at ein kan styre intervjuet og notere oppfølgingsspørsmål, medan den andre kun tek notatar. Det kan òg vere lurt å gjere lydopptak av samtalen, men då er det viktig å be intervjuobjektet om samtykke til dette, å lagre opptaket forsvarleg og slette det når ein har ferdigstilt notatane frå intervjuet. 

Observasjon

Ein får ofte høyre at brukarar ikkje alltid er ærlege eller at dei pyntar på sanninga når ein pratar med dei. Observasjon kan brukast som ein framgangsmåte for å samle data utan å stille spørsmål. Observasjon kan delast inn i direkte og indirekte observasjon. Direkte observasjon kan skje i naturlege omgivnadar for brukaren/produktet eller i eit laboratorium. Indirekte observasjon kan gjerast gjennom å logge eit system eller ved at brukarane skriv dagbøker om eit tema. Når ein observerer i feltet kan graden av deltakelse variere ved at ein passivt observerer frå avstand eller ved at ein deltek aktivt i aktiviteten som pågår. Om ein vel passiv eller aktiv deltaking avhenger av om ein er avhengig av å få eit overblikk over ein prosess eller aktivitet (passiv) eller om ein bygger relasjon med brukarane og vil bli kjent med delar av prosessen eller aktiviteten på nært hald (aktiv). 

Observasjon er ein god måte å samle inn data på dersom ein ynskjer å sjå korleis ei teneste fungerer i kvardagen, men det kan vere vanskeleg å oppfatte detaljar som for eksempel at brukaren trykte på ein annan knapp enn tenkt og ikkje fann fram til riktig del av tenesta. Når ein observerer får ein òg tilgang til veldig mykje informasjon, brukaren gjer kanskje alle sine daglege gjeremål, medan du kun er oppteken av dei store linjene. Ein bør difor spesifere kva ein ser etter og kun gjere detaljerte notater om dette. Det er likevel viktig å få med seg kva som skjer ellers, sidan det ofte vert relevant seinare, men her kan ein for eksempel kun bruke stikkord. Som observatør er det òg viktig å ha ei tydeleg rolle. Dersom det ikkje er deltakande observasjon skal ein nærmast opplevast som usynleg for brukaren, og ein skal ikkje snakke undervegs. Likevel kan brukaren verte påvirka av at du er der, og det er difor lurt å vere minst to som observerer for å kunne diskutere hendingar og sjå situasjonar frå ulike perspektiv. Sjølv om det på ei anna side kan føre til at ein påverkar oppførselen deira i større grad. 

Spørreundersøking

Dersom du ynskjer å samle inn data frå ei stor gruppe brukarar kan spørreundersøking vere ein god metode å bruke, fordi det er enkelt å distribuere til mange brukarar. For eksempel brukar vi spørreskjema som ein metode for å samle inn data om korleis brukarane våre opplever å bytte passord på UiO. Fordi brukarane som regel svarar på spørsmåla utan hjelp er det viktig at spørsmåla er korte og konsise for å unngå misforståingar. Ein fordel med spørjeskjema er at når det først er laga kan det brukast over lengre tid utan at det krev mykje ekstraarbeid. Ei ulempe er at når skjemaet er sendt ut, for eksempel per e-post, er det for seint til å endre på noko. Sjølv om spørreundersøkingar kan virke enkle avhenger dei i stor grad av at forarbeidet er gjort nøye. For kvart spørsmål må ein sørge for at svaralternativa er likeverdige og at dei er gjensidig utelukkande. Vidare må ein òg ha ein plan for korleis svara skal analyserast og strukturerast for å vere sikker på at ein får ut det ein ynskjer. Ei anna utfordring med spørreskjema er at ein ikkje får vite kvifor brukarane svarar som dei gjer, og det er desto viktigare å stille gode spørsmål til brukarane.  

Workshop

Workshopar er ein fin måte å utforske eit tema eller ein prototype i ei gruppe. Det er alltid spennande når ein skal i gang med ein workshop, å finne ut korleis dynamikken i gruppa er. Somme tider må ein fungere som ein buffer og sørge for at alle kjem til orde, medan flyten andre gongar går heilt av seg sjølv. Når ein jobbar med eit tema som gruppe kan deltakarane spele på kvarandre og hjelpe kvarandre til å komme med idear. Eg vil nok sei at den største utfordringa med workshopar er å få ein god start. Deltakarane må følge seg trygge, opplegget må virke spennande og ein sjølv må delta akkurat nok til å få ein god flyt. Ein fin måte å få deltakarane er i gang er å variere mellom å ha ein gruppesamtale med alle f.eks. fire deltakarane og la dei arbeide med mindre oppgåver to og to. 

Ein fordel med workshop er at brukarane får god tid til å bli kjent med problemstillinga, og får tid til å diskutere og stille spørsmål. Dersom målet er å diskutere eller skissere ei løysing er dette ein svært god måte å gjere det på ettersom brukarane får god innsikt i problemområdet og til å samarbeide om å komme fram til eit løysingsforslag - ein kjem lagt på ei økt. Ein god workshop avhenger av godt forarbeid. Det tek mykje tid å finne og koordinere deltarar, og det er viktig at opplegget som brukarane skal vere med på er gjennomarbeida, slik at tida ein har til rådighet blir brukt godt. Når ein skal gjennomføre ein workshop er det som regel greit å vere to personar, ein som leiar og ein som tar notater og hjelper til undervegs.    

Kva tid har ein samla inn nok data?

Eit spørsmål som ofte kjem opp er "Kva tid har vi samla inn nok data?". Det er vanskeleg å vite dette heilt nøyaktig, men ein god hugseregel er at når ein får dei same svara frå fleire ulike brukarar har ein som regel samla inn nok data. Er ein usikker kan ein sjekke om ein har god nok variasjon i brukarane som har delteke og gjere ein kontrolltest på ein brukar for å sjekke om dette er tilfelle. 

Tips og triks

Det er veldig utfordrande å skrive eit innlegg om metode, ettersom dette er eit eige fagfelt, men eg håpar at de har fått eit innblikk i kva metodane består av og kva tilfeller dei kan brukast i. Avslutningsvis vil eg komme med nokre korte tips og triks. 

Etikk

Ein treng ikkje å følje metodeoppsettet slavisk, men ein skal alltid vere profesjonell ovanfor deltakarane. I tillegg er det viktig å spørje brukaren om samtykke (at den ynskjer å delta og at vi brukar dataa vi får i ein oppsummeringsrapport), å sørge for forsvarleg lagring av data, og for sletting av dataa når referatet/rapporten er ferdigstilt.

Øvelse gjer meister

Som alt anna er det viktig å øve på for eksempel å halde eit intervju, slik at ein sjølv blir komfortabel i situasjonen og enklare kan få til ein god flyt med deltakarane. Øv gjerne på kollegaar før du skal intervjue andre. 

Ikkje still ledande spørsmål

Pass på at du ikkje stiller ledande spørsmål, som for eksempel "Var pizzaen god?". Still heller nøytrale spørsmål som for eksempel "Kva syns du om pizzaen?".

Gjer ein pilottest

Sjølv om vi i UX-gruppa gjer brukartestar jamleg, pilottestar vi alltid opplegga våre. Ein pilottest er ein test av opplegget på ein eller fleire reelle brukarar. Dersom du ikkje har moglegheit til å ha ein pilottest bør du alltid få ein kollega til å lese gjennom opplegget for å unngå uklare spørsmål eller oppgåver.

Gjer ein geriljatest

Dersom du ikkje har moglegheit til å køyre ei full datainnsamling kan du gjere ein rask test eller innsamling ved å gå ut å spørje tilfeldige personar kva dei tenkjer om konseptet. Dette er sjølvsagt ikkje mogleg i alle samanhengar, men det er som regel alltid betre å få innspel frå andre enn å gjere vala på eigahand.

Kombiner metodane

Er du usikker på kva metode som passar best? Kombiner metodane. Det er fullt mogleg å gjere ein observasjon først, med eit intervju i etterkant for å stille oppfølgingsspørsmål. Eller å gjere eit intervju der ein brukar tid på å teikne skisser med brukaren slik at økta får eit workshoppreg. Her er det kun kreativiteten som kan stoppe deg! Det kan òg vere lurt å bruke fleire ulike metodar dersom du er usikker på om du har fått samla inn nok data eller har brukt riktig metode. 

Oppsummering

Å gjere datainnsamling kan vere tidkrevjande, og til tider virke meiningslaust, men som regel sit ein alltid igjen med ein aha-opplevelse om noko ein hadde misforstått eller tolka feil, og det er då ein ser kor viktig det er for prosessen. 

Emneord: datainnsamling, ux Av Marte Hesvik Frøyen
Publisert 10. aug. 2017 12:26 - Sist endret 10. aug. 2017 12:26
Tegneblokk med håndtegning av et brukergrensesnitt

UX-bloggen

En blogg for deg som er interessert i gode brukeropplevelser, tips og triks, nyttige UX-verktøy og erfaringer fra prosjekter vi i Gruppe for Brukeropplevelse arbeider med.